Feeds:
Δημοσιεύσεις
Σχόλια

Posts Tagged ‘τοις κεινων ρημασι πειθομενοι’

Το ξέρουμε όλοι από το σχολείο: η αρχαία Αθήνα ήταν δημοκρατική ενώ η αρχαία Σπάρτη όχι. Στην αρχαία Αθήνα υπήρχε η εκκλησία του δήμου και εκλεγμένοι ηγέτες (αρχιστράτηγοι) ενώ στην αρχαία Σπάρτη δυο ισότιμοι βασιλείς που κληρονομούσαν το θρόνο. Απλό. Αλλά τότε… τότε γιατί ο Σιμωνίδης ο Κείος -πνευματικός γίγαντας της εποχής του- έγραψε εκείνο το πασίγνωστο πια «…τοις κεινων ρημασι πειθομενοι»? Θέλω να πω, σε ένα απολυταρχικό καθεστώς, σε ποιανού εντολές υπακούει ο κάτοχος του θρόνου, στο σημείο μάλιστα που θυσιάζει τη ζωή του και εκατοντάδων άλλων ευγενών?

Δεν έχω καμιά διάθεση για ιστορική έρευνα. Απλά, αυτό το «…τοις κεινων ρημασι πειθομενοι» όπως θα δείτε παρακάτω, ρίχνει φως στα σκοτάδια της μουδιασμένης σύγχρονης πολιτικής σκέψης.

Επανέρχομαι. Έχουμε λοιπόν: 300 ευγενείς -από την τάξη των «ομοίων» με επικεφαλής έναν από τους δυο ισότιμους βασιλείς που άρχουν της πόλης. Τι στο διάολο σημαίνει αυτό το «…τοις κεινων ρημασι πειθομενοι»?! Σε ποιανών τις εντολές υπάκουσαν και γιατί? Δεν μπορούσε να λάβει ο βασιλέας την απόφαση για οπισθοχώρηση, αφού η μάχη ήταν χαμένη? Μήπως ο Σιμωνίδης λέει αυτή τη φράση τυχαία ή για να δέσει την ποιητική του σύνθεση?

Είναι πολλοί οι ιστορικοί που τους έχει απασχολήσει το γιατί οι Σπαρτιάτες δεν ακολούθησαν το υπόλοιπο στράτευμα στην οπισθοχώρηση. Η θυσία τους δεν είχε κανένα νόημα, δεν προσέφεραν κάποια υπηρεσία ή διευκόλυνση στους υπόλοιπους Έλληνες, που θα αντιμετωπίζαν το στρατό του Ξέρξη εκ νέου, σε κάποιες άλλες μάχες. Ούτε και θα τους κατηγορούσε κανείς για δειλία, δεν θα έφευγαν την ώρα της μάχης, απλά θα απέφευγαν μια μάχη χαμένη πριν ξεκινήσει. Αυτό δεν ήταν αντίθετο στο «ή ταν ή επι τας», ας είμαστε σοβαροί, ηρωικοί και σκληροτράχηλοι πολεμιστές ήταν οι Σπαρτιάτες, όχι ηλίθιοι. Ξέραν από στρατηγική και σκοπιμότητες. Τότε, γιατί?

Ο Σιμωνίδης μας το λέει ξεκάθαρα: «ξένοι» μας λέει «ακούστε: αυτοί εδώ οι άντρες, δεν πέθαναν γιατί θέλανε δόξα μετά θάνατον, ούτε από τρέλα, ούτε για να πάνε στον παράδεισο και να τρώνε πιλάφι με τα Ουρί. Πέθαναν «τοις κεινων ρήμασι πειθόμενοι». Ις ιτ κλίαρ? «Τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι», που πάει να πει, δεν είχαν επιλογή: αν έφευγαν, αυτό θα ήταν απείθεια στις εντολές που είχαν λάβει. Θα ήταν ασέβεια στους νόμους, τους θεσμούς, το πολίτευμα, τον ίδιο το λαό της πόλης. Κι αλίμονο αν ο ίδιος ο βασιλέας προσβάλει το πολίτευμα, είναι σαν να προσβάλει τον ίδιο του το θρόνο. «Τοις κεινων ρημασι πειθομενοι». Πόσο πιο καθαρά να μας το πει ο άθρωπος?

Όμως, το ερώτημα είναι αυτό: σε ποιανών εντολές ήταν υποχρεωμένος να υπακούσει ο ίδιος ο βασιλέας? Ήταν λοιπόν κάποιοι πάνω κι από το βασιλιά? Τι σκατά απολυταρχία είναι αυτή?

Όταν μιλάμε για πολιτειακούς θεσμούς των αρχαίων ελληνικών πόλεων – κρατών, καλό είναι να θυμόμαστε ότι αφορούσαν μόνο τις κοινωνικές εκείνες ομάδες που είχαν πολιτικά δικαιώματα, δεν είχε πολιτικά διακαιώματα το σύνολο του πληθυσμού ούτε καν η πλειοψηφία. Η όποια «δημοκρατία» τους λοιπόν, περιοριζόταν από τον τρόπο και την έκταση που η πόλη χορηγούσε στους κατοίκους της πολιτικά δικαιώματα.

Μια απλή εξέταση του πολιτεύματος της Σπάρτης -δεν είναι της παρούσης η ανάλυσή του- μας δείχνει ότι οι δυο ισόβιοι και κληρονομικά καθορισμένοι βασιλείς, ήταν υποχρεωμένοι να υπακούν σε αποφάσεις συλλογικών οργάνων. Η κάστα των «ομοίων» -η  κάστα των ανδρών που είχαν κατακτήσει να έχουν πολιτικά δικαιώματα- ήταν ίσοι: κανείς δεν ήταν ανώτερος από τους άλλους, ούτε καν οι βασιλείς. Το πολίτευμα της Σπάρτης λοιπόν, ήταν αντιπροσωπευτικό: ο βασιλέας ή ο οποιοσδήποτε αξιωματούχος, δεν είχε το δικαίωμα να αλλάξει μόνος του τις συλλογικές αποφάσεις των «ομοίων» ή κάποιων συλλογικών οργάνων τους.

Έτσι, ο Λεωνίδας με τους 300, δεν είχαν το δικαίωμα να φύγουν από τις Θερμοπύλες. Η εντολή που είχαν, ήταν να μείνουν μέχρι να νικήσουν ή μέχρι να πεθάνουν, και δεν μπορούσε ούτε ο βασιλέας να αλλάξει αυτή την εντολή, έστω κι αν άλλαζαν τα δεδομένα. Αν οι 300 έφευγαν, ο Λεωνίδας θα ήταν σαν να αμφισβητούσε εμπράκτως το πολίτευμα της πόλης του. Τον ίδιο του το θρόνο. Κι έτσι, μείναν και πέθαναν «τοις κεινων ρημασι πειθομενοι». Δεν πέθαναν άδικα λοιπόν. Μπορεί η θυσία τους να μην προσέφερε τίποτα απολύτως στον αγώνα κατά των Περσών, προσέφερε όμως τα μέγιστα στη λειτουργία του πολιτεύματος της πόλης τους. Με το θάνατό τους, το δικαίωσαν. Γι αυτό και ο μεγάλος Συμωνίδης, είναι απόλυτα εύστοχος: δεν γράφει «πεθάναμε για την ελευθερία σας» ή «για την πατρίδα», «για τη δόξα της Σπάρτης» ή «για τους Θεούς και τους προγόνους μας» και άλλα τέτοια που θα μας κάνανε να ανατριχιάζουμε από συγκίνηση, μερικοί ίσως και να δακρίζαμε. Όχι. Ο μεγάλος αυτός ποιητής, επέλεξε το πεζότατο «τοις κεινων ρημασι πειθομενοι». «Πεθάναμε υπακούοντας στις εντολές τους».

Κι έρχομαι στο σημερινό αντιπροσωπευτικό σύστημα, την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Σημειολογικά, υπάρχει μια συγκλονιστική σύμπτωση: ο αριθμός 300! Οι 300 σπαρτιάτες κι οι 300 της βουλής! Δεν υπάρχει καμιά ουσιαστική σύνδεση βέβαια -είναι σύμπτωση και τίποτα παραπάνω.

Σε αντίθεση με τη Σπάρτη, στο σημερινό αντιπροσωπευτικό σύστημα οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται συλλογικά. Δε συμμετέχει στη λήψη τους ο λαός, παρά μόνο δίνει κάθε τέσσερα χρόνια την εντολή στους 300, βάση των κομματικών προγραμμάτων. Είναι φανερό ότι η βάρκα μπάζει νερά από την αρχή: σε έναν κόσμο που τα πάντα αλλάζουν ταχύτατα, τι ισχύ μπορεί να έχει ένα πρόγραμμα τετραετίας? Όταν αυτό που υπάρχει σήμερα, αύριο μπορεί να μην υπάρχει? Και όταν θα αλλάξουν τα δεδομένα, ποιος θα αποφασίσει την αλλαγή του προγράμματος?

Αν το σύστημα είναι πράγματι αντιπροσωπευτικό, τότε η εντολή που δίνεται από το λαό κάθε 4ετία, είναι απόλυτα δεσμευτική, δεν μπορεί να αλλάξει παρά μόνο με δημοψήφισμα ή εκλογές. Ωστόσο, ξέρουμε καλά ότι κάτι τέτοιο στην πράξη δεν ισχύει: σχεδόν ποτέ οι κυβερνώντες -και πολλές φορές και οι της αντιπολίτευσης- δεν τιμούν την εντολή που τους δόθηκε. Τα προγράμματα μένουν στα συρτάρια, οι υποσχέσεις παραμένουν υποσχέσεις, η λαϊκή εντολή γίνεται κουρελόχαρτο και πάντα η δικαιολογία είναι ότι υπήρχαν έκτακτες καταστάσεις. Ανεξάρτητα από το αν αυτό είναι ή όχι αλήθεια (δεν είναι) δεν στέκει σαν δικαιολογία: όσο έκτακτες καταστάσεις κι αν υπάρχουν, στα αντιπροσωπευτικά συστήματα μόνο ο εντολέας μπορεί να αλλάξει την εντολή, ο εντολοδόχος απλά εκτελεί. Αυτή τη βασική αρχή οι 300 Σπαρτιάτες την τίμησαν και την πλήρωσαν με τη ζωή τους. Οι 300 της βουλής την καταπατούν καθημερινά.

Το δεύτερο στοιχείο -μετά τη συμπεριφορά των αντιπροσώπων του λαού- που απαξιώνει το σημερινό πολιτικό σύστημα και αποδυκνείει ότι δεν υπάρχει καθόλου το στοιχείο της αντιπροσωπευτικότητας, είναι ότι δεν υπάρχει καμιά απολύτως συνέπεια γι αυτούς που απειθούν στη λαϊκή εντολή. Αν ένας στρατιώτης απειθήσει στην εντολή ενός λοχιάκου, θα τιμωρηθεί και πιθανά να τιμωρηθεί και σκληρά. Όταν οι αντιπρόσωποι του λαού απειθούν κατ’ εξακολούθηση στον εντολέα τους, σε αυτόν που το σύνταγμα ορίζει ως κυρίαρχο, δεν υπάρχει καμιά συνέπεια. Δεν υπάρχει στην πραγματικότητα ο μηχανισμός για να τους επιβληθούν κυρώσεις, αφού απολαμβάνουν ασυλίας, που μόνο οι ίδιοι -και όχι ο εντολέας τους!- μπορούν να άρουν.

Έχουμε λοιπόν ένα σύστημα, που ενώ υπάρχει ένας εντολέας, οι εντολές του δεν είναι δεσμευτικές και στο διάστημα μεταξύ δυο αναθέσεων ο εντολοδόχος μπορεί να κάνει ό,τι του γουστάρει. Ό,τι του γουστάρει, αρκεί να κινείται στα πλαίσια του συντάγματος -όχι στα πλαίσια των εντολών που του ανατέθηκαν, μόνο στα πλαίσια του συντάγματος- αλλά κι αν ξεφύγει απ’ αυτά, δε βαριέσαι, ποιος θα τον «μαλώσει»? Αφού έχει ασυλία.

Προφανώς, αυτό το σύστημα δεν είναι αντιπροσωπευτικό. Δεν είναι αντιπροσωπευτικό, αφού δεν υπάρχει αντιπροσώπευση. Δεν είναι αντιπροσωπευτικό, αφού δεν υπάρχει δεσμευτική εντολή, αφού ο εντολοδόχος δεν υφίσταται καμιά συνέπεια αν απειθήσει στον εντολέα του, κι ο εντολέας δεν έχει κανέναν τρόπο για να επιβάλει την εντολή του. Το τι είναι και πως πρέπει να ονομάζεται, είναι άλλο θέμα. Αντιπροσωπευτικό όμως δεν μπορεί να λέγεται. Γιατί τότε, οι 300 της βουλής, θα έπρεπε να θυσιάζουν ακόμη και τη ζωή τους για να υπακούσουν στις εντολές του λαού, να θυσιάζουν ακόμη και τη ζωή τους «τοις κεινων ρήμασι πειθομενοι».

Ο λόγος που χρησιμοποιώ σαν μέτρο σύγκρισης με το δικό μας πολιτειακό σύστημα, το πολίτευμα της Σπάρτης και όχι της Αθήνας, δεν είναι ότι θέλω να κάνω παιχνίδι με τους 300 της Σπάρτης και τους 300 της βουλής (εντάξει, είναι κι αυτό λιγάκι, αλλά όχι κύρια) αλλά κάτι πολύ πιο απλό: το πολίτευμα της αρχαίας Αθήνας δεν ήταν αντιπροσωπευτικό αλλά δημοκρατικό. Ήταν δημοκρατία, δηλαδή, όλη η εξουσία (κράτος) στο λαό (δήμος) χωρίς μεσάζοντες κι αντιπροσώπους. Αντίθετα, η Σπάρτη όπως είπα και στην αρχή, το ξέρουμε όλοι, δεν ήταν δημοκρατική: το πολίτευμά της ήταν αντιπροσωπευτικό.

Κάποιοι ίσως να μπερδεύεστε και φυσικό είναι, αφού τόσα χρόνια προσπαθούν να μας πείσουν ότι η ουσία της δημοκρατίας είναι η αντιπροσώπευση. Αυτό όμως δε στέκει ούτε εννοιολογικά ούτε ιστορικά. Αντιπροσώπευση και δημοκρατία είναι δυο τελείως ξεχωριστά συστήματα. Δεν μπορεί να υπάρχει «αντιπροσωπευτική δημοκρατία», γιατί τότε πάει περίπατο η δημοκρατία (λες αυτό να εννοούσε ο Τρίτος όταν έλεγε εκείνο το «κιπ γουόλκινγκ»?): δεν έχει την εξουσία ο λαός, την παραχωρεί στους αντιπροσώπους του μέσω συγκεκριμένης εντολής. Παραμένει βέβαια κυρίαρχος, παραμένει το «μεγάλο αφεντικό» -αφού αυτός δίνει την εντολή- αλλά την εξουσία του ωστόσο την παραχωρεί.

Το σημερινό πολιτικό σύστημα, αυτοορίζεται ως «αντιπροσωπευτική δημοκρατία», το «δημοκρατία» όμως αναιρείται από το «αντιπροσωπευτική». Γι αυτό ερευνούμε εδώ, όχι το κατά πόσο είναι δημοκρατία -δεν υπάρχει τέτοιο ζήτημα- αλλά το κατά πόσο είναι «αντιπροσωπευτική». Και όπως είδαμε, ούτε αυτό δεν είναι. Δεν είναι, γιατί ο λαός δεν είναι «το μεγάλο αφεντικό». Είναι στο περιθώριο.

Δεν είναι αντιπροσωπευτικό και δεν λειτουργεί υπέρ του λαού, γιατί οι σημαντικές αποφάσεις -όλες οι αποφάσεις- δεν λαμβάνονται με διαφάνεια και δημόσια διαβούλευση. Λαμβάνονται με μυστικές διαβουλεύσεις διαπλεκόμενων συμφερόντων.

Δεν είναι αντιπροσωπευτικό, γιατί οι 300 της βουλής, όχι μόνο δεν θυσιάζουν ακόμη και τη ζωή τους «τοις κεινων ρημασι πειθομενοι» αλλά αντίθετα, θυσιάζουν τη λαϊκή εντολή για τον προσωπικό τους πλουτισμό ή την προώθηση της πολιτικής τους καριέρας.

Δεν είναι αντιπροσωπευτικό γιατί δεν υπάρχει αντιπροσώπευση.

Θα μπορούσε άραγε να λειτουργήσει σήμερα ένα αντιπροσωπευτικό σύστημα ως τέτοιο -ως σύστημα δηλαδή που οι εντολοδόχοι υποτάσσονται στον εντολέα- και με ποιο τρόπο?

Ο ένας τρόπος, είναι αυτός του Λεωνίδα και των 300 Σπαρτιατών: οι 300 αντιπρόσωποι του λαού στη βουλή, να είναι τέτοιου ήθους και πνευματικής υπεροχής, που να δώσουν και τη ζωή τους ακόμη «τοις κεινων ρημασι πειθομενοι». Αλλά, επειδή λογικά εδώ θα πρέπει να έχετε πέσει κάτω από τα γέλια, ας εξετάσουμε και τον δεύτερο τρόπο!

Για να δούμε το δεύτερο τρόπο, που μπορεί ένα αντιπροσωπευτικό σύστημα να λειτουργήσει ως τέτοιο, δλδ να είναι πράγματι αντιπροσωπευτικό, θα καταφύγω πάλι στην αρχαία ιστορία και στη δημοκρατία των Αθηνών. Ξαναθυμίζω ότι οι όποιοι δημοκρατικοί θεσμοί σε αυτές τις πόλεις – κράτη, δεν αφορούσαν στο σύνολο του πληθυσμού, αλλά σε μια κοινωνική μειοψηφία που είχε πολιτικά δικαιώματα. Δεν ήταν λοιπόν ιδανική η δημοκρατία των Αθηνών, όπως συχνά μας την παρουσιάζουν, για την πλειοψηφία των κατοίκων της πόλης δεν ήταν καν δημοκρατία. Ωστόσο, η λειτουργία της για το κομμάτι του πληθυσμού που αφορούσε, αξίζει να μελετηθεί.

Στην αρχαία Αθήνα λοιπόν, δεν υπήρχε αντιπροσώπευση. Φυσικό, αφού το σύστημα διακυβέρνησης ήταν η δημοκρατία. Τις αποφάσεις λάμβανε η εκκλησία του δήμου και οι όποιοι αξιωματούχοι ήταν απλά και μόνο εκτελεστικά όργανα. Κανείς δεν είχε εξουσία να λαμβάνει μόνος του αποφάσεις για το σύνολο. Στις ελάχιστες περιπτώσεις που κάποιοι είχαν αυξημένες εξουσίες στο όνομα της εκκλησίας του δήμου -λειτουργούσαν δλδ κατά κάποιο τρόπο ως αντιπρόσωποι- έπρεπε να εφαρμόζουν αυστηρά τις αποφάσεις της εκκλησίας, παρερμηνείες και αποκλίσεις δεν επιτρέπονταν. Το κύτταρο δλδ του πολιτεύματος ήταν η εκκλησία του δήμου.

Ας το μεταφέρουμε τώρα αυτό στη σύγχρονη εποχή. Γιατί δεν μπορεί το κύτταρο του πολιτεύματος να είναι η εκκλησία του δήμου? Και κυριολεκτώ, δεν το λέω μεταφορικά. Η σύγχρονη Ελλάδα έχει ασύγκριτα μεγαλύτερο μέγεθος και πληθυσμό από την αρχαία Αθήνα, και προφανώς δεν μπορούμε να συγκεντρωνόμαστε εφτά-οχτώ εκατομμύρια και να … συναποφασίζουμε! Όμως, η επικράτεια είναι χωρισμένη σε δήμους. Δήμους, που οι περισσότεροι είναι πολύ μικρότερης έκτασης και πληθυσμού από την αρχαία Αθήνα. Γιατί λοιπόν δεν μπορεί να εφαρμοστεί η δημοκρατία, η ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ για να μην μπερδευόμαστε, σε επίπεδο δήμων? Και μάλιστα, αυτές οι λαϊκές συνελεύσεις να έχουν αυξημένες αρμοδιότητες αλλά και η γνώμη τους να είναι δεσμευτική για την κεντρική -αντιπροσωπευτική- εξουσία?

Δηλαδή, να υπάρχουν η κεντρική κυβέρνηση και η βουλή και να εκλέγονται -περίπου- όπως και τώρα, αλλά να βρίσκονται κάτω από την αυστηρή κηδεμονία των λαϊκών συνελεύσεων, των «εκκλησιών των δήμων». Κι επιπλέον, όλο και περισσότερες εξουσίες να περνάνε από το κεντρικό κράτος στους δήμους. Γιατί να μην μπορεί κάθε δήμος να έχει το δικό του πλάνο οικονομικής ανάπτυξης, που θα συναποφασίζεται από τους κοινωνικούς εταίρους, στα πλαίσια της εκκλησίας του δήμου? Γιατί να μην έχει το δικό του πρόγραμμα για τα σχολεία, την υγεία, την κοινωνική πολιτική? Πόσο λογικό είναι το πως θα αναπτυχθεί η κτηνοτροφία στα Λευκά Όρη ή τον Όλυμπο, να αποφασίζεται από κάποιους στις… Βρυξέλλες? Ή και στην Αθήνα (αν και εδώ και πολλά χρόνια δεν αποφασίζει η Αθήνα), το θέμα δεν είναι η χιλιομετρική αλλά η κοινωνική και η πολιτική απόσταση.

Είναι αυτονόητο ότι σε ένα τέτοιο «αντιπροσωπευτικό» σύστημα, οι δήμοι θα έχουν δικαίωμα βέτο. Καμιά κυβερνητική απόφαση ή νόμος, δεν θα έχει ισχύ χωρίς να εγκριθεί από την πλειοψηφία των συνελεύσεων. Είναι αυτονόητο ότι σε ένα τέτοιο αντιπροσωπευτικό σύστημα, οι βουλευτές θα είναι άμεσα ανακλητοί και δεν θα απολαμβάνουν καμιάς ασυλίας έναντι των νόμων.

Μόνο έτσι η αντιπροσώπευση μπορεί να λειτουργήσει, δλδ να υπάρχει αντιπροσώπευση: αν ο εντολέας έχει εκείνο το μηχανισμό που θα του επιτρέπει να ελέγχει τον εντολοδόχο και να τον εξαναγκάζει να εκτελεί απαρέγκλιτα τις εντολές του. Κι αυτός ο μηχανισμός δεν μπορεί να είναι άλλος, από τη δημοκρατία στη βάση. Μια δημοκρατία που θα γίνεται ολοένα και πιο γνήσια και ανόθευτη, στο βαθμό που θα αναλαμβάνει όλο και περισσότερες από τις εκχωρηθείσες στην κεντρική κυβέρνηση εξουσίες, στο βαθμό που η κεντρική εξουσία θα γίνεται ολοένα και λιγότερο εξουσία, προς όφελος των εκκλησιών του δήμου.  Στο βαθμό δλδ που το «τοις κεινων ρημασι πειθομενοι» θα γίνεται περιττό.

Advertisements

Read Full Post »